یکشنبه, 31 تیر 1397 ساعت 09:34

مانع خشکسالی مصنوعی شوید

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

سونیا یزدان‌پناه

عصراقتصاد: آب و خاک از موضوعات مهم حیات انسان است که این روزها با کمبود هر دوی آنها مواجه هستیم و همین موضوع شرایط را برای خشکسالی فراهم می‌کند. اغلب تصور می‌شود خشکسالی، خشکی غیرمعمول هوا است و مشکلاتی مثل آسیب به محصولات کشاورزی و ذخیره منابع آبی را ایجاد می‌کند اما عواملی چون کمبود بارش، درجه حرارت بالا، ازدیاد جمعیت و تقاضای آب بیشتر از عرضه در به وجود آمدن و افزایش خشکسالی تاثیر بسزایی دارند.

در سال‌های اخیر خشکسالی‌های پی در پی که ناسا پیش از این آن را برای خاورمیانه پیش بینی کرده بود و افزایش بیش از حد جمعیت، اهمیت منابع آبی را در ایران که یکی از کشورهای خشک و نیمه خشک جهان محسوب می‌شود دو چندان کرده است. شاخص بحران آب در کشور به دلیل منطقه جغرافیایی، نامطلوب‌تر از سطح متوسط دیگر کشورهای دنیاست. سهم جمعیت یک درصدی ایران از کل جهان، برای استفاده از منابع آب تجدید شونده 36 درصد است اما کشور ما 66 درصد از ذخایر آب شیرین خود را مصرف کرده این در حالی است که جهان تنها از 45 درصد منابع مطلوب خود استفاده کرده است.

خشک سالي از نظر شدت، مدت و خسارت در بين بلاهای طبيعي رتبه اول را دارد و به شدت بخش کشاورزی را آسیب پذیر می‌کند. از جمله اینکه مصرف‌کننده ها براي جبران نقصان به سمت آب‌هاي زيرزميني هجوم مي‌آورند و در صورت تداوم اين وضع، منابع زيرزميني به شدت کاهش پيدا مي‌کند، این به معنای استخراج و استفاده از آبی است که در طول هزاران سال در لایه‌های آب‌دار زمین ذخیره شده ‌است.

  • استخراج پی در پی آب‌های زیرزمینی

‌با استخراج پی در پی، سطح آب‌های زیرزمینی افت کرده و به خشکی مناطق با ارتفاع کمتر که آب جاری در لایه‌های آب‌دار تحت اثر جاذبه به سمت آنها جریان می‌یابند منجر می‌شود و از بین رفتن چاه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌ها را به همراه دارد.

بر اساس آمار اعلام شده در سال 2005 میلادی، رتبه‌های اول تا سوم برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی آب به چین، هند و ایران تعلق داشت. اما در سالهای اخیر ایران از نظر میزان برداشت از آبهای زیرزمینی در صدر کشورهای جهان قرار گرفته است. طبق گزارش بانک جهانی، در سال ۱۹۶۲ میزان ذخایر آب شیرین تجدیدپذیر در ایران به ازای هر نفر معادل۵۵۷۰ مترمکعب بوده که این میزان در سال ۲۰۱۴ برای هر نفر به حدود یک هزار و ۶۴۴ مترمکعب کاهش یافته است. بر این اساس در فاصله ۵۲ سال، کاهشی معادل ۷۱درصد در کل آب‌های تجدید پذیر کشور اتفاق افتاده است.

ایران به‌طور متوسط سالانه 5 میلیارد مترمکعب آب بیش از ظرفیت لایه‌های آب‌دار زمین از آنها بهره‌برداری می‌کند، به‌طوری که این میزان آب معادل آب مورد نیاز جهت تولید یک سوم کل غله تولیدی این کشور است.

بیش از 70 درصد منابع آب زیرزمینی به مصرف کشاورزی می‌رسد، بنابراین توسعه کشاورزی و صنعت باعث افزایش برداشت از منابع مذکور شده و برداشت بی‎رویه از مخازن آب زیرزمینی موجب شده که میزان تغذیه آبخوان جوابگوی برداشت نباشد و سطح آب زیرزمینی افت کند و این افت مشکلاتی چون خشک شدن چاه‌های آب، کاهش دبی رودخانه و آب دریاچه‌ها، تنزل کیفیت آب، افزایش هزینه پمپاژ و استحصال آب و نشست زمین را به دنبال دارد.

با توجه به پژوهش‌های انجام شده در کشور، افزایش برداشت از مخازن و آب‌های زیرزمینی طی سال‌های۱۳۹۲، ۱۳۸۹ ،۱۳۸۴ ،۱۳۶۱، ۱۳۴۷ به ترتیب حدود ۱۰۹، ۹۷، ۶۵.۲، ۲.۲، ۰.۱ میلیارد متر مکعب است که بحرانی جدی به ذخایر آب زیرزمینی وارد کرده است.

بهره برداری از مخازن آب زیرزمینی کشور از حدود ۰.۱ میلیارد متر مکعب در دهه ۴۰ به بیش از ۱۱۰میلیارد مترمکعب تا سال 93 رسیده است به طوری که برداشت بیش از حد منابع زیرزمینی در بسیاری از مناطق به افت کیفیت این منابع منجر شده است.

براساس آمارهای موجود از سال 1340 تا 1355 در حدود 50 هزار حلقه چاه در کشور حفر شده اما پس از سال 1355 دولت‌های وقت در اقدامی حفر چاه در دشت‌ها را ممنوع کردند. پس از این ممنوعیت کوتاه مدت در یک دوره پنج ساله، تعداد حلقه چاه‌های حفر شده کشور به 105 هزار رسید.

استفاده بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی با حفر چاه‌های نیمه عمیق و عمیق در اواخر دهه پنجاه و اوایل دهه 60 روندی غیراستاندارد به خود گرفت. ادامه این روند و هشدار کارشناسان موجب شد در سال‌های میانی دهه 60 وزارت نیرو به شدت با این موضوع برخورد کند.

حفر بیش از 6 هزار حلقه چاه غیرمجاز در سیستان و بلوچستان باعث افت بسیاری در سطح آب سفره‌های زیرزمینی شد. این منطقه که با وجود سفره‌های زیرزمینی بستر کشاورزی مطلوب را در مناطق کوهستانی داراست با حفر چاه‌های غیرمجاز با شرایط نامطلوبی رو به روست.

در این راستا، عباس سارانی معاون حفاظت و بهره برداری آب منطقه ای سیستان و بلوچستان معتقد است، برداشت و حفر 6 هزار حلقه چاه غیرمجاز، عامل اصلی افت سفره‌ها و خشکی چاه‌ها و در نتیجه کاهش سطح سفره‌های زیرزمینی است. به گفته سارانی حفر 1905 حلقه چاه غیرمجاز پیش از سال 85 بر اساس قانون با مجوز صورت گرفته بود اما 1200 حلقه چاه غیر مجاز که مشمول این قانون نبوده اند، پلمپ شد. وی برداشت آب توسط چاه های مجاز و غیرمجاز را حدود 2 میلیارد متر مکعب  از منابع دانست درحالی که ظرفیت منابع آب های زیرزمینی استان یک میلیارد و 400 میلیون متر مکعب است و میزان مجاز برداشت از منابع باید 70 درصد میزان کل آب باشد.

در واقع بر اساس آمارهای موجود برداشت از منابع آب زیرزمینی این استان از صد در صد هم بیشتر بوده و  350 میلیون متر مکعب از این 600 میلیون متر مکعب اضافه برداشت توسط چاه‌های غیرمجاز صورت گرفته و باقی اضافه برداشت‌ها از طریق چاه‌های مجاز انجام شده است.

همچنین این اتفاق گریبان سفره‌های زیرزمینی آران و بیدگل را نیز در بر گرفته است. براساس اطلاعات دریافتی، این شهرستان شامل 33 رشته قنات بوده که 14 آب انبار شهر و سرسبزی دشت‌های اطراف را تامین می‌کرد اما  حفر ۴۴۰ حلقه چاه مجاز، ۱۶۰حلقه چاه غیرمجاز و برداشت بی رویه سالانه حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب از منابع آب زیرزمینی، منجر به کاهش شدید منابع آب زیرزمینی این شهرستان شده است. 

در استان لرستان نیز مرگ بلوط‌ها، سفره‌های زیرزمینی را خشک کرد. تخریب این جنگل ها در منطقه زاگرس و تاثیر بر تغییرات اقلیمی موجب کاهش 40 متری سطح آب های زیرزمینی این منطقه شد و این روند در بسیاری از شهرهای ایران رخ داده و باعث از بین رفتن سفره های آب زیر زمینی و نزدیک شده هرچه بیشتر کشور به خشکسالی شده است.

  • عملکرد دولت در مواجه با خشکسالی

هرچند که مصرف بی رویه منابع آبی همیشه دغدغه دولت بوده است و برای جلوگیری از هدر رفت آب در حوزه کشاورزی، مصارف خانگی را در دستور کار خود قرار داد و اجرای الگوی کشت مناسب در کشت‌های آب‌بر را راهی مناسب برای استفاده نکردن از سفره‌های آب زیرزمینی دانست.

اما سوءمدیریت و برداشت بی‌حد و حصر از منابع آب زیرزمینی به نابودی 60 درصدی این سفره های آبی منجر شد و تخریب برخی سدها، فرهنگ نامناسب مردمی برای استفاده از آب، فرسودگی شبکه‌های آبیاری بر تشدید این معضل دامن زد.

  • بهره‌وری از منابع آبی با تغییر الگوی کشت

از راهکارهای اساسی جهت اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی، تغییر الگوی کشت است که سهم زیرکشت و نوع محصولات مختلف زراعی در یک منطقه را در بر می‌گیرد و با توجه به نوع محصول و نحوه تولید تعیین می‌شود که این تغییر نیازمند یک برنامه ملی است.

مدیریت این الگو، شامل این اصل است که هر محصول به اندازه و در مکان مناسب کشت شود. همچنین کاشت محصولاتی که برای رشد خود نیازمند آب کمتری هستند و ارزش افزوده بیشتری به همراه دارند به کشاورزان توصیه می‌شود. برای مثال میوه‌های پر آب مانند هندوانه یا سبزی جات که همواره نیاز بازار است را با مدیریت و کشت در مکان مناسب می توان تولید کرد.

یکی دیگر از راه های صرفه جویی انتقال کشت است. با انجام این کار، تعادل بخشی و صرفه جویی 40 درصدی در مصرف آب صورت می‌گیرد. برای مثال می توان کشت برخی محصولات مانند چغندرقند، کلزا و گیاهان دارویی خاص را از فصل بهار به پاییز و زمستان انتقال داد.

بر اساس این گزارش، پدیده خشکسالی رو به افزایش بوده و بحرانی اجتناب‌ناپذیر بویژه در کشورهای خاورمیانه است که می تواند کشور را تحت تاثیر خود قرار دهد و فقدان برنامه ریزی درست هزینه های ناشی از این پدیده را افزایش خواهد داد.  بنابراین رفع کاستی های موجود به بهترین نحو و رشد توانایی های مقابله از اهمیت فراوانی برخوردار است که از دولت در این راستا انتظار می رود که همراهی و برنامه ریزی مناسبی برای این پدیده اجتناب ناپذیر داشته باشد.

خواندن 66 دفعه

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

جدیدترین عناوین

نشر مطالب با ذکر نام پایگاه خبری عصر اقتصاد بلامانع است. عصر اقتصاد مسئولیت مطالب از سایر منابع را عهده دار نمی باشد. 1395